Z tego artykułu dowiesz się czym jest obywatelstwo polskie z tytułu pochodzenia, w jaki sposób formalnie je potwierdzić oraz jakie dokumenty udowodnią, że Ty i Twoi przodkowie posiadaliście polskie obywatelstwo. Zapraszam Cię do lektury!
Zacznijmy od krótkiej historii. W 1920 r. Chaim mieszkał w Łodzi. Był krawcem, jak wielu w jego dzielnicy i podobnie jak inni żydowscy mieszkańcy miasta znalazł się nagle w nowym państwie. Po upadku imperiów i zakończeniu I wojny światowej Polska wróciła na mapę, a jej obywatelami stali się ludzie, którzy jeszcze kilka lat wcześniej podlegali zupełnie innym porządkom prawnym. Dla Chaima obywatelstwo nie było wyborem – było konsekwencją miejsca zamieszkania i obowiązujących przepisów.
W kolejnych latach sytuacja w Europie stawała się coraz bardziej niestabilna. Część rodziny Chaima wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych jeszcze przed wojną, inni wyjechali w latach 30. On sam opuścił Polskę tuż przed jej wybuchem. Jak wielu polskich Żydów, nie zrzekał się obywatelstwa i nie miał świadomości, że w przyszłości ktoś będzie badał jego status prawny sprzed stu lat. Najważniejsze było bezpieczeństwo i możliwość rozpoczęcia życia od nowa.
Dla jego potomków, urodzonych już w Nowym Jorku czy Chicago, Polska przez dugi czas była jedynie punktem w rodzinnej genealogii. Dopiero współcześnie pojawiło się pytanie, czy emigracja i późniejsze wydarzenia rzeczywiście przerwały więź prawną z państwem polskim. Odpowiedź wymaga sięgnięcia do ustaw o obywatelstwie z okresu międzywojennego, analizy miejsca zamieszkania w 1920 r. oraz sprawdzenia, czy doszło do jego utraty w świetle ówczesnego prawa.
W wielu przypadkach okazuje się, że ta więź nigdy formalnie nie została zerwana. Potwierdzenie polskiego obywatelstwa przez potomków żyjących dziś na całym Świecie nie jest więc przywracaniem utraconego statusu, lecz ustaleniem, czy obywatelstwo przeszło na kolejne pokolenia zgodnie z zasadą ciągłości.
To proces oparty nie na emocjach, lecz na faktach – dokumentach i realiach prawnych niekiedy nawet sprzed stu lat.
Czym jest obywatelstwo Polskie przez pochodzenie?
Polskie obywatelstwo z tytułu pochodzenia to pod kątem prawnym nic innego jak procedura tzw. potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego. Procedura ta jest przewidziana w ustawie z 2009 r. o obywatelstwie polskim. Oznacza nie tyle ,,nadanie’’ polskiego obywatelstwa, co formalne potwierdzenie, że dana osoba je posiada. W języku prawnym mówimy, że taka decyzja potwierdzająca obywatelstwo jest deklaratoryjna – nie tworzy nic nowego, a jedynie potwierdza, że dany fakt (w tym przypadku – obywatelstwo) istnieje.
Zatem polskie obywatelstwo przez pochodzenie nie powstaje dziś – ono trwa. Kluczowe fakty, które mają na to wpływ wydarzyły się dużo wcześniej.
W 1920 r. weszła w życie pierwsza ustawa o obywatelstwie polskim. Na jej mocy wszyscy, którzy mieszkali na obszarze Państwa Polskiego, a także osoby, które urodziły się na obszarze Państwa Polskiego, o ile nie przysługiwało im obywatelstwo innego państwa, otrzymywali polskie obywatelstwo. Po drodze w Polsce obowiązywały kolejno ustawy o obywatelstwie z 1951 r., 1962 r. i 2009 r. Każda z tych ustaw miała własne zasady nabycia i utraty obywatelstwa.
To właśnie przez pryzmat tych ustaw bada się historię rodziny. Sprawdzane jest, czy przodek był obywatelem Polski i czy na żadnym etapie prawo nie przerwało ciągłości obywatelstwa kolejnych przodków.
Jeśli obywatelstwo przetrwało wszystkie te zmiany, przechodziło na kolejne pokolenia automatycznie – nawet jeśli nikt przez dziesięciolecia o tym nie wiedział. W takiej sytuacji, jeżeli będziesz w stanie udokumentować obywatelstwo swoich przodków – sam otrzymasz urzędowe potwierdzenie, że jesteś polskim obywatelem.
Czym jest prawo krwi?
Prawo krwi to zasada, na której od początku opiera się polskie obywatelstwo. Oznacza ona, że dla pozyskania polskiego obywatelstwa istotne jest, czy Twoi rodzice byli polskimi obywatelami. Jeżeli w chwili Twoich narodzin, co najmniej jeden Twój rodzic był polskim obywatelem, wówczas obywatelstwo przeszło na Ciebie automatycznie.
Tak samo działało to sto lat temu i tak działa dziś. W praktyce oznacza to, że polskie obywatelstwo może ,,wędrować’’ przez pokolenia, nawet jeśli rodzina od dawna mieszka poza Polską.
Zobacz, jak polskie regulacje dotyczące prawa krwi wyglądały na przestrzeni minionego stulecia. Może być to dla Ciebie pomocne dla wstępnego przeanalizowania, czy możesz posiadać obywatelstwo polskie.
Istotna jest ustawa obowiązująca w czasie, w którym się urodziłeś. Jeżeli np. urodziłeś się w 1970 r. wówczas obowiązywała ustawa z 1962 r. Spójrz, jak to wygląda :
| Ustawa | przepis | Treść przepisu |
| Ustawa z 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim | Art. 14 pkt 1 | Małoletni nabywa obywatelstwo polskie przez urodzenie, gdy co najmniej jedno z rodziców jest obywatelem polskim |
| Ustawa z 15 lutego 1962 o obywatelstwie polskim | Art. 6 ust. 1 | Dziecko rodziców, z których jedno jest obywatelem polskim, drugie zaś obywatelem innego państwa, nabywa przez urodzenie obywatelstwo polskie.
|
| Ustawa z 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim | Art. 6 pkt 1 Art. 8 ust. 1 | – Dziecko nabywa obywatelstwo polskie, gdy oboje rodzice są obywatelami polskimi
albo
– Dziecko urodzone w Polsce, którego jedno z rodziców jest obywatelem polskim, a drugie – obywatelem innego państwa, nabywa obywatelstwo polskie
|
| Ustawa z 20 stycznia 1920 o obywatelstwie państwa polskiego | Art. 5 | Przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, dzieci nieślubne – obywatelstwo matki. |
Dokumenty wymagane, aby udowodnić polskie obywatelstwo przez pochodzenie
Potwierdzenie polskiego obywatelstwa z tytułu pochodzenia wymaga przeprowadzenia przez Wojewodę postępowania administracyjnego. Postępowanie to kończy się wydaniem przez Wojewodę decyzji administracyjnej, która potwierdzi albo odmówi potwierdzenia polskiego obywatelstwa.
Co zatem należy zrobić, aby uzyskać decyzję pozytywną – potwierdzającą Twoje obywatelstwo ?
Trzeba zebrać i przekazać Wojewodzie dokumenty, które potwierdzą, że Ty i Twoi przodkowie posiadaliście polskie obywatelstwo. Twój wniosek o potwierdzenie obywatelstwa powinien zawierać Twoje dane i dodatkowo dane Twoich wstępnych do drugiego stopnia, czyli rodziców, dziadków i pradziadków. Powinien także zawierać wszelkie informacje i dokumenty, które będą konieczne do ustalenia, czy masz polskie obywatelstwo.
Co to będą za dokumenty? Wszelkie dokumenty dotyczące Twoich przodków i Ciebie, które udowodnią, że jesteście polskimi obywatelami (a Wojewoda swoją decyzją ma to potwierdzić). Najczęściej są to :
- Polskie paszporty
- Polskie dowody osobiste
- Akty urodzenia
- Akty małżeństwa
- Akty zgonu
- Książeczki wojskowe i inne dokumenty dotyczące służby wojskowej (np. karty poborowe, dokumenty zwolnienia ze służby)
- Zaświadczenia o niekaralności
- Wyciągi z powszechnego spisu ludności
- Karty meldunkowe
- Wyciągi z ksiąg kościelnych rejestrujące takie wydarzenia jak chrzest, ślub czy zgon
- Listy wyborców
- Listy pasażerów statków
- Dokumenty ubezpieczeniowe
- Dokumentacja medyczna
- Świadectwa szkolne
- Karty rejestracyjna reemigracyjna (wydawana była po I Wojnie Światowej dla Polaków powracających z emigracji).
Dokumentów tych szukaj w pierwszej kolejności w rodzinnych archiwach. Zapytaj o nie żyjących jeszcze członków Twojej rodziny. Jeżeli w ten sposób nie uda Ci się zgromadzić pełnej dokumentacji, możesz zwrócić się o jej wydanie do odpowiednich urzędów – np. urzędu gminy właściwego dla miejsca ostatniego zameldowania Twojego przodka w Polsce, odpowiedniego urzędu stanu cywilnego, archiwów czy do Instytutu Pamięci Narodowej. Możesz także poszukiwać informacji w księgach kościelnych.
Pamiętaj o tym, że językiem urzędowym w Polsce jest jedynie język polski. To oznacza, że wszystkie dokumenty, które dołączysz do Twojego wniosku powinny być w języku polskim, ewentualnie przetłumaczone na język polski przez tłumacza przysięgłego lub przez konsula. Oficjalna lista polskich tłumaczy przysięgłych jest tutaj.
Co się wydarzy, jeżeli będziesz przekonany o tym, że Twoi przodkowie mieli polskie obywatelstwo, jednak nie uda Ci się zgromadzić dokumentacji, która to potwierdzi ? Jeżeli wykażesz, że uzyskanie tych wszystkich informacji i dokumentów jest znacząco utrudnione, a będziesz w stanie pokazać chociaż istotną część dokumentacji, wówczas Wojewoda może zwrócić się oficjalnie m.in. do archiwów państwowych, aby uzupełnić brakującą dokumentację.
Pamiętaj jednak o tym, że jest to wyjątek. Zasadą w tych postępowaniach jest dołączanie dokumentów udowadniających obywatelstwo Twoje i przodków do wniosku kierowanego do Wojewody. Wynika to wprost z obowiązujących obecnie przepisów (konkretnie – m.in. 56 obecnie obowiązującej ustawy o obywatelstwie polskim).
Wyzwania związane z uzyskiwaniem polskiego obywatelstwa przez pochodzenie
Uzyskanie polskiego obywatelstwa ze względu na przodków rzadko jest prostą formalnością. Oczywiście będzie to bardzo proste, gdy m.in. jesteś dzieckiem polskich obywateli, a urodziłeś się za granicą.
Jeżeli jednak powołujesz się na polskie obywatelstwo dziadków czy pradziadków, wówczas sprawa może być trudniejsza. Największym wyzwaniem bywa czas – sprawy sięgają często stu lat wstecz, a każda luka w historii rodziny wymaga uzupełnienia dokumentami. Archiwa są rozproszone, część akt mogła ulec zniszczeniu, inne znajdują się poza granicami Polski (m.in. na terenie dzisiejszej Ukrainy czy Litwy).
Problemem bywają także błędy w dokumentach : inne daty, różne wersje nazwisk, brak konsekwencji w zapisach.
Drugim wyzwaniem są zmieniające się przepisy. Obywatelstwo przodka trzeba ,,przeprowadzić’’ przez kolejne ustawy o obywatelstwie polskim : z 1920, 1951, 1962 , 2009 r. sprawdzając, czy na żadnym etapie nie doszło do jego utraty. Przykładowo, na mocy ustawy o obywatelstwie z 1920 r. obywatelstwo polskie można było utracić przez wstąpienie do służby wojskowej w obcym państwie bez zgody właściwych władz państwowych albo przez nabycie obcego obywatelstwa. Jeżeli m.in. Twój dziadek utracił obywatelstwo zanim urodził się Twój tata, wówczas już Twój tata nie nabył polskiego obywatelstwa, a to będzie oznaczało, że również Ty go nie masz.
Gdzie powinieneś złożyć wniosek o obywatelstwo polskie przez pochodzenie i jak długo trwa procedura?
Wniosek o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego powinieneś złożyć do Wojewody, właściwego ze względu na Twoje miejsce zamieszkania lub ostatnie miejsce zamieszkania w Polsce. Jeżeli takiego miejsca nie ma, bo nigdy nie mieszkałeś w Polsce, wówczas właściwy w sprawie będzie Wojewoda Mazowiecki.
Jeżeli mieszkasz poza Polską, wówczas możesz złożyć wniosek przez konsula polskiego właściwego ze względu na Twoje miejsce zamieszkania. Konsul przekaże Twój wniosek wraz z pełną dokumentacją do odpowiedniego wojewody.
A ile trwa taka procedura ? Podstawowy termin to 6 miesięcy od dnia, kiedy Twój wniosek wpłynie do właściwego Wojewody. Niestety w praktyce, nawet w prostych sprawach terminy te są znacząco wydłużone. Wojewodowie tłumaczą to zwiększeniem ilości wniosków o potwierdzenie obywatelstwa polskiego w ostatnich latach, przy niewystarczającej liczbie pracowników obsługujących te sprawy. Jeżeli sprawa jest skomplikowana, wymaga od Wojewody zbierania dowodów (czyli poszukiwania dokumentów, których sam nie byłeś w stanie uzyskać), wówczas rzeczywiście – przedłużenie postępowania może być uzasadnione. W innych wypadkach – niekoniecznie. W takiej sytuacji, jeżeli zależy Ci na szybkim rozpatrzeniu Twojej sprawy i jesteś pewny swojej dokumentacji, możesz rozważyć złożenie skargi do sądu administracyjnego na bezczynność/przewlekłość Wojewody.
Co zrobić, jeśli otrzymasz decyzję odmawiającą Ci potwierdzenia obywatelstwa Polskiego?
Jeżeli otrzymasz decyzję odmawiającą potwierdzenia polskiego obywatelstwa, możesz się od niej odwołać. Warto to zrobić zawsze wtedy, gdy jesteś pewien swojej dokumentacji i widzisz, że Wojewoda mógł popełnić błąd. Odwołanie powinieneś złożyć do Ministra właściwego do spraw wewnętrznych, za pośrednictwem Wojewody, w terminie 14 dni od dnia, w którym otrzymałeś negatywną decyzję.
Może się jednak zdarzyć, że Wojewoda odmówi Ci potwierdzenia polskiego obywatelstwa ze względu na to, że na pewnym etapie Ty albo Twoi przodkowie je utraciliście i są na to niezbite dowody. Nie jest to sytuacja bez wyjścia. Dla takich osób przewidziana jest procedura tzw. ,,przywrócenia polskiego obywatelstwa’’. Jest to odrębne postępowanie administracyjne, które kończy się decyzją. Wniosek w takich sprawach składa się do ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
Obywatelstwo polskie przez pochodzenie – społeczność żydowska
Procedura potwierdzenia polskiego obywatelstwa dla potomków polskich Żydów nie jest odrębna ani szczególna. Obowiązują dokładnie te same zasady, te same przepisy i te same kryteria, co w przypadku wszystkich innych Wnioskodawców. Urzędnicy w tych postępowaniach nie badają pochodzenia etnicznego ani wyznania, lecz wyłącznie status prawny przodków i ciągłość obywatelstwa na przestrzeni lat.
W praktyce jednak, to właśnie społeczność żydowska bardzo często pojawia się w tego typu postępowaniach. Przed II wojną światową Żydzi stanowili znaczną część obywateli II Rzeczypospolitej – według dostępnych źródeł było ich około 3 mln osób. Jednocześnie okres międzywojenny był czasem ich intensywnej emigracji. Wielu emigrantów żydowskich opuściło Polskę jako obywatele polscy. Niektórzy z nich nigdy formalnie tego obywatelstwa nie utracili. To z kolei może oznaczać, że ich potomkowie, nawet Ci żyjący od kilku pokoleń poza Polską, mogą posiadać polskie obywatelstwo i warto rozważyć wszczęcie procedury jego potwierdzenia.
Najczęściej zadawane pytania
Kto może otrzymać obywatelstwo polskie przez pochodzenie?
Polskie obywatelstwo przez przodka może otrzymać osoba, której rodzic, dziadek lub dalszy przodek był obywatelem Polski, a obywatelstwo to zostało zachowane i przekazane kolejnym pokoleniom. Nie ma znaczenia miejsce urodzenia, aktualne obywatelstwo ani kraj zamieszkania – decyduje wyłącznie ciągłość obywatelstwa potwierdzona dokumentami.
Czy kwalifikujesz się, aby otrzymać obywatelstwo polskie przez pochodzenie?
Kwalifikujesz się, jeżeli potrafisz wykazać, że co najmniej jeden z Twoich przodków był obywatelem Polski i że obywatelstwo to nie zostało utracone zgodnie z przepisami obowiązującymi w danym okresie. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy dokumentów i historii rodziny – samo polskie pochodzenie nie jest wystarczające.
Jak udowodnić polskie pochodzenie aby uzyskać obywatelstwo?
Polskie obywatelstwo udowadnia się dokumentami. Powinieneś wykazać pokrewieństwo z przodkiem oraz to, że był on obywatelem Polski i nie utracił tego statusu. Służą do tego m.in. akty stanu cywilnego, dokumenty tożsamości, paszporty, dokumenty wojskowe, akta meldunkowe i archiwalne. Obywatelstwo potwierdza się na podstawie faktów prawnych, a nie samego pochodzenia etnicznego.
Ile pokoleń wstecz można ubiegać się o polskie obywatelstwo?
Nie ma ustawowego limitu pokoleń. Polskie obywatelstwo przez przodków przysługuje tak długo, jak długo da się wykazać ciągłość obywatelstwa w linii rodzinnej. Kluczowe jest nie to, ile pokoleń wstecz sięgamy, lecz czy Twój przodek był obywatelem polskim i czy jego obywatelstwo nie zostało utracone.
Jak ubiegać się o polskie obywatelstwo przez pochodzenie krok po kroku?
W pierwszej kolejności zgromadź dokumenty Twoje i Twoich przodków, które udowodnią Twoje obywatelstwo. Jeżeli jakiekolwiek dokumenty są w języku innym niż polski, zadbaj o ich przetłumaczenie przez tłumacza przysięgłego lub przez konsula. Następnie złóż wniosek: w Polsce u właściwego Wojewody, a poza Polską wniosek możesz złożyć u konsula. Czekaj na decyzję potwierdzającą obywatelstwo. W przypadku odmowy – możesz złożyć odwołanie do Ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
Czy muszę złożyć wniosek o polskie obywatelstwo przez pochodzenie osobiście?
Nie, osobiste stawiennictwo w urzędzie nie jest wymagane. Wniosek możesz złożyć także wysyłając go pocztą lub elektronicznie. Możesz także skorzystać z pełnomocnika działającego w Polsce, który w Twoim imieniu złoży dokumenty, poprowadzi korespondencję z urzędem i odbierze decyzję. W praktyce oznacza to, że całą procedurę można przeprowadzić z zagranicy, bez osobistej wizyty w Polskim urzędzie.
Czy znajomość języka polskiego jest konieczna aby uzyskać obywatelstwo polskie przez pochodzenie?
Nie, znajomość języka polskiego nie jest wymagana w postępowaniu o potwierdzenie polskiego obywatelstwa. Procedura ta polega na ustaleniu, czy obywatelstwo zostało nabyte i zachowane przez przodków, a nie na ocenie integracji, kultury czy umiejętności językowych wnioskodawcy.
Ile kosztuje potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego?
Koszt urzędowy potwierdzenia polskiego obywatelstwa w postępowaniu administracyjnym to opłata skarbowa wynosząca obecnie 277 PLN. Jeżeli działasz przez pełnomocnika, dodatkowym kosztem urzędowym będzie 17 PLN za złożenie dokumentu pełnomocnictwa.
Do tego mogą dojść dodatkowe koszty, jeżeli:
- składasz wniosek przez konsulat – obowiązuje nam dodatkowa opłata 80 euro
- potrzebujesz tłumaczeń przysięgłych dokumentów dołączanych do wniosku
- korzystasz z pomocy pełnomocnika – koszt jego wynagrodzenia
Julia Dolińska
radca prawny